روز های عشق، اسپندگان و ولنتاین

نویسنده : مجید خالقیان - ساعت ۱٠:۱۱ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ٢٧ بهمن ۱۳٩٠

این نوشتار ابتدا در تاریخ ٢۴ بهمن ١٣٨٨ انتشار یافت و آخرین بار در ٢٧ بهمن ۱۳۹۰ به روز رسانی شد

شاید برای ما ایرانیان تأسف آور باشد که فقط چند جشن باستانی ایرانی به گوشمان خورده است آن هم به واسطه عید های بیگانگان مانند ولنتاین.

ولنتاین، روزی که بر روی جوانان تأثیر زیادی گذاشته است و هر ساله نوعی تجدید حیات عشق را در بین آنها ایجاد می کند.

جالب آنکه علاوه بر این روز، در فرهنگ های گوناگون روزهای اینچنینی وجود داشته است و شاید پیشینه ی آنها از ولنتاین هم بیشتر باشد.

در فرهنگ ایرانی جشن مهرگان برای گرامی داشت مهرورزی و عهد و پیمان وجود داشته است اما ایرانیان روزی هم برای گرامی داشت فروتنی و تقدس بانوان جشن می گرفتند و مردان برای مهرورزی به همسران و معشوقگان خود در این روز به آنها هدیه می دادند.

اسپندگان (سپندارمذگان) نام این روز بزرگ بوده است.

عجیب آنکه اگر روزهای باستان را با تقویم امروزی تطبیق دهیم، تنها چند روز فاصله بین ولنتاین و اسپندگان وجود دارد.

روز ولنتاین عیدی در روز ۱۴ فوریه (۲۵ بهمن‌ماه و بعضی سال‌ها ۲۶ بهمن‌ماه) و در برخی فرهنگ‌ها روز ابراز عشق است.

اما در فرهنگ ایرانی همانطور که می دانیم روز پنجم هر ماه را اسپند روز (سپندارمذ روز) می گویند. این روز در پنجم اسفند قرار داشته است اما بنا بر عقیده برخی محققین به دلیل گذشت زمان و شاید دگرگون شدن تقویم ها این روز در ٢٩ بهمن تقویم امروزی قرار می گیرد که فاصله کمی با ولنتاین دارد.

اسپندگان(سپندارمذگان)

تمام ایزدانی که در اندیشه و آیین ایرانیان جای داشته اند بیشتر شبیه مفاهیم والای عرفانی و فلسفی می باشند اما به نظر می رسد با گذشت زمان به منظور آنکه برای مردم قابل درک باشد به صورت ایزدان و فرشته ها درآمده اند.

جشن اسپندگان متعلق به ایزد ( فرشته ) اسپند(سپندارمذ) است که از ارزش بالایی برخوردار می باشد. سپندارمذ یکی ازصفات خاص خداوند و یکی از هفت امشاسپندان می باشد.

به طور کلی اسم ها و معنی سپندارمذ به این شرح است :

نام اوسایی : سپندآرمیَتی

نام پهلوی : سپندَرمَت

نام پارسی : اسپندارمذ (اسفندارمذ) - اسپند(اسفند)

معنی : تقدس و فروتنی

اسپندگان(سپندارمذگان) جشن بزرگداشت زن و زمین است. زمین در نهایت فروتنی زایش می کند و از همه چیز و همه کس نگهداری می کند. بانوان و مادران هم چنین صفت نیکی دارند، به همین شوند (دلیل) از آیین های این جشن گرامیداشت بانوان و دادن هدیه به آنها بوده است.

این نشان می دهد که ارزش بانوان در اندیشه ی ایرانی بسیار بالا بوده است.

شادروان استاد عبدالعظیم رضایی در کتاب «اصل و نسب و دین های ایرانیان باستان – صفحه ۵٠٢» می نویسد :

«پنجم اسفند که اسپندار نام دارد و متعلق به فرشته مقدس آرمئی تی است سپندار جشن می باشد . این فرشته که آنرا سپندارمذ نیز می گویند در عالم معنوی مظهر عشق و محبت و تواضع و بردباری و جانبازی و فداکاری، و در جهان مادی پاسبان و حامی زنان نیک و پارسا است و تمام خوشی های روی زمین در دست او می باشد .

در ایران قدیم این روز را به احترام فرشته ی مقدس سپندارمذ یا آرمئی تی و برای پیروی از صفات پاک او جشن می گرفتند و شادی می کردند .»

فریدون جنیدی هم که آگاه به زبان های ایران باستان است در کتاب « زروان - صفحه ٧١ » اینچنین می نویسد :

« سپندارمذ نیز یکی از امشاسپندان و ایزد نگهدارنده ی زمین و فلزات بوده است، زردشتیان هنگام نوشیدن «هئومه» یا «هوم» مقداری از آنرا برای خشنودی سپندارمذ، به زمین نثار می کرده اند و رسم افشاندن شراب به خاک از اینجا سرچشمه گرفته است.

سپندارمذ .. ضمناً ایزد فروتنی و بردباری نیز می باشد و شاید به همین دلیل باشد که بر زیر پای همه جانداران قرار دارد.

جشن سپندارمذگان ، ویژه ی زنان بوده است.»

جالب آنکه این جشن بزرگ بعد از اسلام هم مورد توجه ایرانیان بوده است . آنرا با نام مژدگیران گرامی میداشتند .

در آثارالباقیه ابوریحان بیرنی، اینچنین گفته می شود:

« اسپندارمذ ماه که روز پنجم آن اسپندارمذ است و برای اتفاق افتادن دو نام آنرا چنین نامیده اند و معنی آن عقل و حلم است و سپندارمذ فرشته پاسبان زمین است و حامی زنان درست و پارسا و شوهر دوست می باشد. در زمان گذشته این ماه به ویژه این روز عید زنان بود و مردان به زنان هدیه می دادند و هنوز این رسم در اصفهان و ری و پهله باقی مانده و به فارسی مژدگیران (مزدگیران) می گویند.»

سپندارمذ و سیب

بسیاری از پژوهشگران معتقدند سیب در سفره ی هفت سین نمادی از اسپند(سپندارمذ) است. همانطور که اشاره شد سپندارمذ نگهدارنده ی زمین می باشد و جالب و عجیب آن است که میوه ای مانند سیب که ساختاری کروی دارد نمادی از سپندارمذ شده است. شگفت آنکه آنکه ایرانیان معمولا سیب را درون ظرفی از آب می گذارند.

این مورد و البته موارد دیگر، دلیلی شد که بسیاری از محققین به این نتیجه برسند که ایرانیان از هزاران سال پیش؛ کروی بودن زمین را کشف کرده بودند و از معلق بودن آن در فضا آگاهی داشتند.

آیین برپایی سفره هفت سین یکی از سنت های شگفت آور است که هنوز هم در میان مردم جای دارد.

دعای روز اسپندگان

فریدون جنیدی در ادامه توضیحاتش درباره ی سپندارمذگان از افسونی نام می برد که در این روز رواج داشته است :

در این روز برای دفع گزندگی مار و کژدم و دیگر گزندگان، افسون می نوشته اند و بر سه طرف دیوار خانه می زدند ....

این افسون به شرحی که ابوریحان بیرونی گفته چنین است :

« بسم الله الرحمن الرحیم ، اسفندارمذماه و اسفندارمذ روز ، ببستم دم و رفت زیر و زبر از همه جز ستوران به نام یزدان و نام جم و فریدون، بسم الله به آدم و حسبی الله و خده و کفی»

این دعا برای زمان بعد از اسلام می باشد و همان طور که ملاحظه می کنید بخشی از قرآن هم به آن اضافه شده است.

اما قضیه آنجا جالب تر می شود که همین افسون در کتاب های پهلوی هم وجود دارد :

« ماه سپندارمذ، روز سپندارمذ ..... ببستم باد نیش و زور دهان همه خرفستران ( حشرات ، گزندگان ) به نام و نیروی فریدون دلیر و یاری ستاره ی ونند هرمزدداد ، رواباد ایدون باد ...»

نام های این جشن

به طور کلی نام هایی که برای این جشن شمره شده است را شاید بتوان به صورت زیر بیان کرد:

سپندارمذگان، اسپندارمذگان، اسپندگان، اسپندار جشن، اسپندارمذ جشن، سپندار جشن، مژدگیران (مزدگیران)

در حقیقت تمام اینها اشاره به یک جشن خاص در یک روز خاص را دارد.

ولنتاین مبهم

درباره ولنتاین و فلسفه وجودی آن، افسانه های زیادی نقل می کنند. اما به طور کلی این عید متعلق به یک قدیس به نام ولنتاین می باشد.

روز والنتین در روز ۱۴ فوریه قرار دارد که معمولا با ابراز عشق همراه است.

این ابراز عشق معمولاً با فرستادن کارت والنتین یا خرید هدایایی مانند گل سرخ انجام می‌شود. سابقهٔ تاریخی روز والنتین به جشنی که به افتخار قدیس والنتین در کلیساهای کاتولیک برگزار می‌شد، باز می‌گردد.

افسانه ها

افسانه اول

یکی از افسانه های رایج در مورد والنتاین اینست که او کشیشی بوده که در قرن سوم میلادی در روم باستان زندگی می کرده است. زمانی که امپراطور کلاودیوس دوم پی برد که مردان مجرد نسبت به مردان متاهل دارای همسر و خانواده به سربازان بهتری تبدیل می شوند ، تصمیم می گیرد که سربازان ارتشش را از میان مردان مجرد انتخاب کند. در این هنگام کشیش والنتاین قانونی را که امپراطور برای مقاصد خود وضع کرده بود و به موجب آن مردان جوان تا یک سن معین اجازه ازدواج کردن را نداشتند، زیر پا گذاشته و زوج های جوان را به عقد یکدیگر در می آورد. او مدتهای زیاد به صورت پنهانی به این کار ادامه داد و عشاق جوان زیادی را به عقد یکدیگر در آورد تا اینکه سرانجام امپراطور از این موضوع با خبر شد و فرمان قتل کشیش والنتاین را صادر کرد.

افسانه دوم

بر اساس داستانی دیگر، والنتاین یک روحانی بود که در روم باستان کمک می کرد مسیحی ها از زندان های وحشتناک رومی ها که اغلب در آنجا شکنجه و کشته می شدند ، فرار کنند و در نهایت پس از فاش شدن کمک های او به مسیحی ها ، بوسیله رومی های خشمگین به قتل رسید.

افسانه سوم

افسانه ای دیگر حاکی از آن است که کشیش والنتاین خود شخصا اولین نامه عاشقانه والنتاین را نوشته است. بنا بر این افسانه ، هنگامی که او در زندان بوده است ، عاشق دختر جوانی ( که به احتمال فراوان دختر زندانبان خود او بوده است ) که به ملاقاتش در زندان آمده بود می شود. کشیش والنتاین قبل از مرگ خود نامه عاشقانه ای برای او می نویسد و در انتها یعنی در قسمت امضا می نویسد: از طرف ولنتاین تو.

(From your Valentine)

جمله ای که هنوز هم رایج است و در نامه ها و کارت پستال های مربوط به این روز دیده میشود.

اگر چه دقیقا مشخص نیست که کدام یک از داستان های فوق صحت دارد(شاید هم مجموعه ای از این داستان ها درست باشد)، آنچه که مسلم است اینست که کشیش والنتاین دارای شخصیتی قهرمانانه، دلسوز و از همه مهمتر رمانتیک و عاشقانه بوده است. بنابر شواهد موجود، روحانی والنتاین در قرون وسطی از محبوبترین افراد روحانی در کشورهای فرانسه و انگلیس بوده است.

برخی معتقدند روز ولنتاین مصادف است با روزی که ولنتاین را اعدام می کنند و شاید به همین دلیل است که قرمز رنگ مخصوص این روز شده است.

ارتباط اسپندگان و ولنتاین

باید توجه داشت که هدیه دادن در بزرگداشت هر دو جشن به چشم می خورد و یک ویژگی مهم (شاید بزرگ ترین ویژگی) این جشن هاست.

برخی از اندیشمندان معتقدند تاریخ ولنتاین از اسپندگان اقتباس شده است و نزدیک به همان تاریخ یاد و خاطره ی قدیس ولنتاین را گرامی می داشتند و همین روز در تاریخ مانده است.

این شاید فقط یک نظریه باشد که بسیاری از شواهد این نظریه را منطقی جلوه می دهد.

این امکان وجود دارد که در فرهنگ های مختلف این روز به طور جدا گانه و بی تأثیر از فرهنگ مقابل گرامی داشته می شده است. اما به نظر می رسد پیشینه اسپندار جشن بسیار بیشتر از ولنتاین باشد.

اسپندگان در ٢٩ بهمن یا ۵ اسفند ؟؟!!

اینکه اسپندگان در ٢٩ بهمن قرار دارد یا ۵ اسفند موضوعی است که شاید مورد سوال قرار گیرد.

بدون شک این روز در اسپند روز(سپندارمذ روز) که پنجم هر ماه می باشد قرار داشته است. پس طبیعتاً باید در پنجم اسفند قرار گیرد.

نام روز های ماه

اما به یک نکته باید توجه کرد :

برخی از پژوهشگران معتقدند که در گاهشماری باستانی، ١٢ ماهِ ٣٠ روزه وجود داشته است. پس به این ترتیب روز پنجم اسپند باستانی، با روز ٣٣۵ از سال یا ٢٩ بهمن در سالشمار کنونی برابر است.

به عبارت دیگر چون در گاهشماری کنونی ۶ ماه اول سال ٣١ روز دارند، برای همسان شدن روزهای گاهشماری کنونی با روزهای گاهشماری باستان باید از عدد روزهای ماه نیمه دوم سال، ۶ واحد کم کنیم. یعنی ۵ اسپند باستانی برابر ٢٩ بهمن کنونی است.

به هر حال این روزها چه ٢٩ بهمن و چه ۵ اسفند به عنوان جشن اسپندگان -البته به طور غیر رسمی- شناخته می شود.