هفت کشور

Seven Countries

پس از پدید آمدن تارنمای خردگان، بسیاری از نوشتارهای این تارنگار به خردگان واگذار شد

روز های عشق، اسپندگان و ولنتاین
فرستنده : مجید خالقیان - ساعت ۱٢:٥۱ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ٢ اسفند ۱۳٩۱

شاید برای ما ایرانیان تأسف آور باشد که فقط چند جشن باستانی ایرانی به گوشمان خورده است آن هم به واسطه جشن های بیگانگان مانند ولنتاین.

این روزها در بسیاری از نقاط جهان، ولنتاین به عنوان «روز عشق» شناخته می شود و ریشه ی آن را از روم باستان می دانند. اما در فرهنگ های گوناگون روزهای اینچنین وجود دارد و شاید پیشینه ی آنها از ولنتاین هم بیشتر باشد.

در فرهنگ ایرانی، جشن مهرگان برای گرامیداشت مهرورزی، عهد و پیمان وجود دارد اما ایرانیان روزی هم برای گرامی داشت فروتنی و تقدس بانوان جشن می گرفتند و مردان برای مهرورزی به همسران و معشوقگان خود در این روز به آنها هدیه می دادند.

اسپندگان (سپندارمذگان) نام این روز بزرگ بوده است.

عجیب آنکه اگر روزهای باستان را با تقویم امروزی تطبیق دهیم، تنها چند روز فاصله بین ولنتاین و اسپندگان وجود دارد.


روز ولنتاین عیدی در روز ۱۴ فوریه (۲۵ بهمن‌ماه و بعضی سال‌ها ۲۶ بهمن‌ماه) و در برخی فرهنگ‌ها روز ابراز عشق است.

اما در فرهنگ ایرانی همانطور که می دانیم روز پنجم هر ماه را اسپند روز (سپندارمذ روز) می گویند. این روز در پنجم اسفند قرار داشته است اما بنا بر عقیده برخی محققین به دلیل گذشت زمان و شاید دگرگون شدن تقویم ها این روز در ٢٩ بهمن تقویم امروزی قرار می گیرد که فاصله کمی با ولنتاین دارد.

 

اسپندگان(سپندارمذگان)

تمام ایزدانی که در اندیشه و آیین ایرانیان جای داشته اند بیشتر شبیه مفاهیم والای عرفانی و فلسفی می باشند اما به نظر می رسد با گذشت زمان به منظور آنکه برای مردم قابل درک باشند به صورت ایزدان و فرشته ها درآمده اند.

جشن اسپندگان متعلق به ایزد (فرشته) اسپند(سپندارمذ) است که از ارزش بالایی برخوردار می باشد. سپندارمذ یکی ازصفات خاص خداوند و یکی از هفت امشاسپندان است.

به طور کلی اسم ها و معنی سپندارمذ به این شرح است :

نام اوسایی : سپندآرمیَتی

نام پهلوی : سپندَرمَت

نام پارسی : اسپندارمذ (اسفندارمذ) - اسپند(اسفند)

معنی : تقدس و فروتنی

اسپندگان(سپندارمذگان) جشن بزرگداشت زن و زمین است. زمین در نهایت فروتنی زایش می کند و از همه چیز و همه کس نگهداری می کند. بانوان و مادران هم چنین صفت نیکی دارند، به همین شوند (دلیل) از آیین های این جشن گرامیداشت بانوان و دادن هدیه به آنها بوده است. این موضوع نشان دهنده ی ارزش بالای بانوان در اندیشه ی ایرانی می باشد.

 

در «آثار الباقیه» که اثر بسیار ارزشمند ابوریحان بیرونی می باشد؛ به خوبی درباره این جشن سخن آمده است:

اسفندارمذ (اسپندارمذ) ماه [که] روز پنجم آن روز اسفندارمذ (اسپندارمذ) است و برای اتفاق دو نام آنرا چنین نامیده اند و معنای آن عقل و حلم(بردباری) است و اسفندارمذ (اسپندارمذ) فرشته موکل به زمین است [فرشته پاسبان زمین است] و نیز بر زن های درست کار و عفیف و شوهر دوست و خیر خواه موکل است.

در زمان گذشته این ماه به ویژه این روز عید زنان بوده و در این عید مردان به زنان بخشش می نمودند (هدیه می دادند) و هنوز این رسم در اصفهان و ری و دیگر بلدان پهله باقی مانده و به فارسی مژدگیران (مزدگیران)  می گویند.

ترجمه آثار الباقیه عن القرون خالیه ابوریحان بیرونی، ص ۲۶۳

 

شادروان استاد عبدالعظیم رضایی در کتاب «اصل و نسب و دین های ایرانیان باستان» می نویسد:

پنجم اسفند که اسپندار نام دارد و متعلق به فرشته مقدس آرمئی تی است سپندار جشن می باشد. این فرشته که آنرا سپندارمذ نیز می گویند در عالم معنوی مظهر عشق و محبت و تواضع و بردباری و جانبازی و فداکاری، و در جهان مادی پاسبان و حامی زنان نیک و پارسا است و تمام خوشی های روی زمین در دست او می باشد.

در ایران قدیم این روز را به احترام فرشته ی مقدس سپندارمذ یا آرمئی تی و برای پیروی از صفات پاک او جشن می گرفتند و شادی می کردند.

عبدالعظیم رضایی، ص ۵۰۲

 

فریدون جنیدی هم که آگاه به زبان های ایران باستان است در کتاب «زروان» اینچنین می نویسد:

سپندارمذ نیز یکی از امشاسپندان و ایزد نگهدارنده ی زمین و فلزات بوده است، زردشتیان هنگام نوشیدن «هئومه» یا «هوم» مقداری از آنرا برای خشنودی سپندارمذ، به زمین نثار می کرده اند و رسم افشاندن شراب به خاک از اینجا سرچشمه گرفته است.

سپندارمذ .. ضمناً ایزد فروتنی و بردباری نیز می باشد و شاید به همین دلیل باشد که بر زیر پای همه جانداران قرار دارد.

جشن سپندارمذگان، ویژه ی زنان بوده است.

 فریدون جنیدی، ص ۷۱

 

جالب آنکه این جشن بزرگ بعد از اسلام هم مورد توجه ایرانیان بوده است. آنرا با نام مژدگیران گرامی میداشتند.

 

سپندارمذ و سیب

بسیاری از پژوهشگران معتقدند سیب در سفره ی هفت سین نمادی از اسپند(سپندارمذ) است. همانطور که اشاره شد سپندارمذ نگهدارنده ی زمین می باشد و جالب و عجیب آن است که میوه ای مانند سیب که ساختاری کروی دارد نمادی از سپندارمذ شده است. شگفت آنکه آنکه ایرانیان معمولا سیب را درون ظرفی از آب می گذارند.

این مورد و البته موارد دیگر، دلیلی شد که بسیاری از محققین به این نتیجه برسند که ایرانیان از هزاران سال پیش؛ کروی بودن زمین را کشف کرده بودند و از معلق بودن آن در فضا آگاهی داشتند.

آیین برپایی سفره هفت سین یکی از سنت های شگفت آور است که هنوز هم در میان مردم جای دارد.

 

دعای روز اسپندگان

در منابع آمده است که مردم در این روز برای دفع گزندگی مار و کژدم و دیگر گزندگان، افسون می نوشته اند و بر سه طرف دیوار خانه می زدند ....

این افسون به شرحی که ابوریحان بیرونی گفته چنین است:

« بسم الله الرحمن الرحیم، اسفندارمذماه و اسفندارمذ روز، ببستم دم و رفت زیر و زبر از همه جز ستوران به نام یزدان و نام جم و فریدون، بسم الله به آدم و حسبی الله و خده و کفی»

 این دعا برای زمان بعد از اسلام می باشد و همان طور که ملاحظه می کنید بخشی از قرآن هم به آن اضافه شده است.

اما قضیه آنجا جالب تر می شود که همین افسون در کتاب های پهلوی هم وجود دارد :

« ماه سپندارمذ، روز سپندارمذ ..... ببستم باد نیش و زور دهان همه خرفستران ( حشرات ، گزندگان ) به نام و نیروی فریدون دلیر و یاری ستاره ی ونند هرمزدداد ، رواباد ایدون باد ...»

 

نام های این جشن

به طور کلی نام هایی که برای این جشن شمره شده است را شاید بتوان به صورت زیر بیان کرد:

سپندارمذگان، اسپندارمذگان، اسپندگان، اسپندار جشن، اسپندارمذ جشن، سپندار جشن، مژدگیران (مزدگیران)

در حقیقت تمام اینها اشاره به یک جشن خاص در یک روز خاص را دارد.

 

ولنتاین مبهم

درباره ولنتاین و فلسفه وجودی آن، داستان های زیادی نقل می کنند. اما به طور کلی این عید متعلق به یک قدیس به نام ولنتاین (یا والنتین و یا والنتاین) می باشد.


روز ولنتاین در روز ۱۴ فوریه قرار دارد که معمولا با ابراز عشق همراه است.

این ابراز عشق معمولاً با فرستادن کارت ولنتاین یا خرید هدایایی مانند گل سرخ انجام می‌شود. سابقهٔ تاریخی روز ولنتاین به جشنی که به افتخار قدیس ولنتاین در کلیساهای کاتولیک برگزار می‌شد، باز می‌گردد.

 

داستان ها

داستان یکم

یکی از داستان های رایج در مورد ولنتاین اینست که او کشیشی بوده که در قرن سوم میلادی در روم باستان زندگی می کرده است. زمانی که امپراطور کلاودیوس دوم پی برد که مردان مجرد نسبت به مردان متاهل دارای همسر و خانواده، به سربازان بهتری تبدیل می شوند، تصمیم می گیرد که سربازان ارتشش را از میان مردان مجرد انتخاب کند. در این هنگام کشیش والنتاین قانونی را که امپراطور برای مقاصد خود وضع کرده بود و به موجب آن مردان جوان تا یک سن معین اجازه ازدواج کردن را نداشتند، زیر پا گذاشته و زوج های جوان را به عقد یکدیگر در می آورد. او مدتهای زیاد به صورت پنهانی به این کار ادامه داد و عشاق جوان زیادی را به عقد یکدیگر در آورد تا اینکه سرانجام امپراطور از این موضوع با خبر شد و فرمان قتل کشیش والنتاین را صادر کرد.

 

داستان دوم

بر اساس داستانی دیگر، والنتاین یک روحانی بود که در روم باستان کمک می کرد مسیحی ها از زندان های وحشتناک رومی ها که اغلب در آنجا شکنجه و کشته می شدند، فرار کنند و در نهایت پس از فاش شدن کمک های او به مسیحی ها، بوسیله رومی های خشمگین به قتل رسید.

 

داستان سوم

داستانی دیگر حاکی از آن است که کشیش والنتاین خود شخصا اولین نامه عاشقانه والنتاین را نوشته است. بنا بر این داستان، هنگامی که او در زندان بوده است، عاشق دختر جوانی (که به احتمال فراوان دختر زندانبان خود او بوده است) که به ملاقاتش در زندان آمده بود می شود. کشیش والنتاین قبل از مرگ خود نامه عاشقانه ای برای او می نویسد و در انتها یعنی در قسمت امضا می نویسد: از طرف ولنتاین تو.

(From your Valentine)

جمله ای که هنوز هم رایج است و در نامه ها و کارت پستال های مربوط به این روز دیده میشود.

اگر چه دقیقا مشخص نیست که کدام یک از داستان های فوق صحت دارد(شاید هم مجموعه ای از این داستان ها درست باشد و شاید به طور کلی این داستان ها فقط افسانه باشند)، آنچه که به نظر می آید اینست که کشیش والنتاین دارای شخصیتی قهرمانانه، دلسوز و از همه مهمتر رمانتیک و عاشقانه بوده است. بنابر شواهد موجود، روحانی والنتاین در قرون وسطی یعنی سالها بعد از روم باستان، از محبوبترین افراد روحانی در کشورهای فرانسه و انگلیس بوده است.

برخی معتقدند روز ولنتاین مصادف است با روزی که ولنتاین را اعدام می کنند و شاید به همین دلیل است که قرمز رنگ مخصوص این روز شده است.

 

ارتباط اسپندگان و ولنتاین

باید توجه داشت که هدیه دادن در بزرگداشت هر دو جشن به چشم می خورد و یک ویژگی مهم (شاید بزرگ ترین ویژگی) این جشن هاست.

برخی از اندیشمندان معتقدند تاریخ ولنتاین از اسپندگان اقتباس شده است و نزدیک به همان تاریخ، یاد و خاطره ی قدیس ولنتاین را گرامی می داشتند و همین روز در تاریخ مانده است. بعید نیست که تحت تأثیر جشن اسپندگان آیین هدیه دادن در روم رواج پیدا کرده باشد و رفته رفته اسطوره سازی هایی درباره یک شخصیت شده باشد.

این موارد شاید فقط نظریه باشند که البته بسیاری از شواهد این نظریه ها را منطقی جلوه می دهد. این امکان وجود دارد که در فرهنگ های مختلف این روز به طور جدا گانه و بی تأثیر از فرهنگ مقابل به وجود آمده باشد.

 

اسپندگان در ٢٩ بهمن یا ۵ اسفند ؟؟!!

شاید دو تاریخ برای «روز عشق ایرانی» یا «جشن اسپندگان (سپندارمذگان)» شنیده باشید. ۲۹ بهمن و ۵ اسفند!

ممکن است برای بسیاری از هم میهنان این پرسش پیش آید که بالاخره این جشن در کدام تاریخ می باشد؟! باید توجه داشت که بر اساس اصول جشن های ایرانی این جشن در پنجم اسفند ماه قرار دارد.

بنگرید به: اصول جشن های ایرانی

 

اما از طرفی به عقیده برخی از پژوهشگران در گاهشماری باستانی -بر خلاف گاهشماری امروزی- هر ماه ۳۰ روز داشته است و در پایان سال پنج یا شش روز ویژه داشتند. (در گاهشماری کنونی ۶ ماه اول سال ٣١ روز دارند)

چون در گاهشماری کنونی ۶ ماه اول سال ٣١ روز دارند، برای همسان شدن روزهای گاهشماری کنونی با روزهای گاهشماری باستان، برخی از دوستداران فرهنگ ایرانی، جشن اسپندگان را ۶ روز زود تر در نظر می گیرند؛ یعنی در ۲۹ بهمن!

به هر حال این روزها چه ٢٩ بهمن و چه ۵ اسفند به عنوان جشن اسپندگان -البته به طور غیر رسمی- شناخته می شود. 


یاری نامه ها و بن مایه ها :

بیرونی. مترجم: اکبر داناسرشت. ترجمه آثارالباقیه عن القرون الخالیه. تهران: کتابخانه خیام به شرکت مترجم. چاپخانه شرکت طبع کتاب، ١٣٢١

فریدون جنیدی. زروان. چاپ اول، تهران: بنیاد نیشابور، ١٣۵٨

عبدالعظیم رضایی. اصل و نسب و دین های ایرانیان باستان. چاپ ششم، تهران: دُر، ۱۳۸۱، ISBN 964-6786-14-6.

با سپاس از :

تالار گفتگوی سایت آشپزآنلاین

کاربران دانشنامه های آزاد

سایت سپندارمذگان

 

تاریخ انتشار نخستین: ۲۴ بهمن ۱۳۸۸         تاریخ آخرین به روز رسانی: ٢ اسفند ۱۳۹۱

به زبان های دیگر بخوانید :

English

دیگر جشن های زمستان :

نخستین جشن دیگان - خرم روز - ١ دی

دومین جشن دیگان - ٨ دی

سومین جشن دیگان - جشن تبیکان - ١۵ دی

جشن درفش ها (درامزینان) - ١۶ دی

چهارمین جشن دیگان - ٢٣ دی 

جشن بهمنگان (بهمنجه) - ٢ بهمن

جشن سده - ١٠ بهمن

جشن اسپندگان (سپندارمذگان) - ۵ اسفند ( ٢٩ بهمن )

جشن چهارشنبه سوری

 

دیگر جشن های باستانی ایران...

استاد علیرضا شجاع‌پور پس از سالها در دانشگاه تهران حضور یافت و شعر مشهور خود یعنی «وطن» را برای دانشجویان خواند. پس از بیت آخر شعر وطن یعنی همان بیت معروف «وطن یعنی چه آباد و چه ویران / وطن یعنی همین جا یعنی ایران»، حضار که از شعرخوانی استاد شجاع‌پور به وجد آمده بودند، به تشویق جانانه ایشان پرداختند.

شعر خوانی استاد شجاع‌پور (وطن یعنی همه آب و همه خاک):

ابیات بیشتر این شعر را در اینجا بخوانید: وطن (استاد علیرضا شجاع پور)

همچنین نگاه کنید به: گزارشی از همایش سرای مهر


comment نظرات ( )
واپسین به روز رسانی


نمایش تمام صفحه


نوشتارهای ما را می دزدند و هیچ مرجعی پاسخ گو نیست

دزدهای فضای مجازی

کانال رسمی خردگان