هفت کشور

Seven Countries

پس از پدید آمدن تارنمای خردگان، بسیاری از نوشتارهای این تارنگار به خردگان واگذار شد

واپسین به روز رسانی
جشن مهرگان، جشن مهرورزی
فرستنده : مجید خالقیان - ساعت ٩:۱٥ ‎ب.ظ روز جمعه ۱٤ مهر ۱۳٩۱

مهر روز(روز شانزدهم) مهر ماه، جشن بزرگ مهرگان از جشن های باستانی ایرانی است و به گفته برخی از پژوهشگران این جشن تا بیست و دوم مهر ماه ادامه داشته است.

جشن مهرگان مانند نوروز در هر دوره ای متناسب با اندیشه ها و آیین های همان دوره در میان مردم رایج بوده و گرامی داشته می شده است. از همین رو گفته ها، روایت ها و نظریه های زیادی درباره فلسفه آن وجود دارد.

آن چیزی که درباره این جشن می توان گفت، پیوند آن با مهرورزی و عهد و پیمان است.

همانطور که طبع زیبا دوست آدمی حاضر نبوده است نوروز را که جشن طبیعت است فراموش کند، مهرگان هم به واسطه ی مفاهیم انسانی اش هزاران سال در میان مردم جای داشته است. هر انسانی با هر آیین و فرهنگی، مهر ورزی را  می پسندد و شاید از همین رو این جشن از ابتدا در میان ایرانیان جای داشته و سپس با آمدن آیین های زرتشتی و اسلام اهمیت خود را حفظ کرده است.


واژه مهر

اوستایی: میثره

پهلوی: میتر

پارسی باستان: میتره

پارسی: مهر

چم (معنی): مهر و محبت

 

ایزد مهر

تمام ایزدانی که در اندیشه و آیین ایرانیان جای داشته اند بیشتر شبیه مفاهیم والای عرفانی و فلسفی می باشند اما به نظر می رسد با گذشت زمان به منظور آنکه برای مردم قابل درک باشد به صورت ایزدان و فرشته ها درآمده اند.

ایزد مهر از بزرگ ترین ایزدان آریایی است که حتی قبل از آیین زرتشتی در میان ایرانیان جایگاه ویژه ای داشته است.

مهر در اوستا از آفریدگان اهورامزدا محسوب شده است و ایزد محافظ «عهد و پیمان» است و از این رو فرشته ی فروغ و روشنایی است، تا هیچ چیز بر او پوشیده نباشد. شاید به همین جهت خورشید هم نمادی از آن می باشد.

یوستی ایرانشناس معروف مهر را «واسطه بین نور ازلی و نور محدث» می داند.

از واژه هایی که با مهر ساخته شده است، مهربان می باشد. با توجه به این موضوع می توان گفت مهربان کسی است که به عهد و پیمان خود بر قرار باشد و عهد نشکند و عاشق مهربان کسی است که پیمان خود را در عشق نشکند.

 

مهر و خورشید

بسیاری از محققان، مهر و خورشید را یکی می دانند اما به نظر می رسد این گفته ی اشتباهی است . یکی از دلایل ساده ی آن نام روزهای ماه در گاهشماری ایرانی است که در آن خور[شید] روز (روز یازدهم ماه) از مهر روز(روز شانزدهم ماه) جدا شده است. اما دلایل دیگری هم هست که روانشاد پورداوود و آقای فریدون جنیدی به آن ها اشاره کرده اند.

به نظر می رسد همیشه خورشید نمادی از مهر بوده است و شاید رفته رفته به واسطه ی جنگ، غفلت و ظاهر نگری؛ مهر و خورشید یکسان تصور شده اند. این موارد تا جایی پیش رفته است که شاید با نفوذ میترائیسم در خیلی از تمدن ها خورشید با خداوند برابر می شده است.

 

زمان مهرگان

درباره ی اینکه زمان دقیق جشن مهرگان چه روزی بوده است، بین پژوهشگران اختلاف نظر است. برخی آن را اول مهر ماه می دانند، برخی دهم و شانزدهم مهر ماه و برخی هم آن را در بهمن ماه دانسته اند.

امروز هم روزهای متفاوتی برای گرامی داشت مهرگان بیان می شود و در تاریخ های گوناگونی این جشن برگزار می شود.

اما با توجه به اصلاحات بسیار ارزشمند گاهشماری در طول تاریخ به ویژه در دوران ساسانی و بعد ها توسط خیام نیشابوری و دیگر دانشمندان به نظر می رسد گرامی داشت این جشن در مهر روزِ(روز شانزدهم) مهر ماه کاری پسندیده و معقول است.

برای دانش بیشتر بنگرید به: چرا تاریخ های متفاوت برای گرامی داشت جشن های ایرانی وجود دارد؟!

 

هرچند با توجه به گفته های مورخین و ایرانشناسان، این جشن محدود به یک روز نبوده است و حتی در دوره هایی تا بیست و دوم مهر ماه ادامه پیدا می کرده است.

 

مهرگان در گفته بزرگان

ابوریحان بیرونی می گوید : ایرانیان در مهر ماه و به خاطر مهرگان سی روز جشن می گرفتند و پادشاهان تاجی که به صورت خورشید بر آن بود بر سر می نهادند.

سلمان فارسی به روایت ابوریحان بیرونی گفته است: ما در عهد زرتشتی بودن می گفتیم، خداوند برای زینت بندگان خود در نوروز، یاقوت را، و در مهرگان، زبرجد را بیرون آورد، و فضل این دو، بر ایام دیگر، چون فضل یاقوت و زبرجد است به جواهر دیگر.

برهان می گوید : گویند اردشیر بابکان تاجی که بر آن به صورت آفتاب نقش کرده بودند، در این روز بر سر نهاد و پس از او پادشاهان عجم (اینجا منظور از پادشاهان عجم، شاهنشاهان ایران است) نیز در این روز همچنان تاجی بر سر اولاد خود نهادندی و روغن «بان» که آن درختی است و میوه ی آن را حب البان گویند، به جهت یمن و تبرک بر بدن مالیدندی و اول کسی که در این روز، نزدیک پادشاهان عجم آمدی موبدان و دانشمندان بودندی و هفت خوان از میوه همچون شکر و ترنج و سیب و بهی و انار و عناب و انگور سفید و کنار با خود آوردندی... و نیک است در این ایام، نام بر فرزند نهادن و کودک از شیر باز کردن»

از موارد دیگری که درباره مهرگان می گویند آغاز سال سرما می باشد. نوروز آغاز سال گرما و مهرگان آغاز سال سرما است.

 

مهرگان در افسانه ها

افسانه ها باز گو کننده آرمان ها و آرزو های یک ملت می باشند. از این جهت وقتی مهرگان با فریدون پیوند داده می شود، با توجه به جایگاه فریدون در افسانه های ما نشان از اهمیت این جشن باستانی دارد.

شاهنامه فردوسی اینچنین فریدون را به مهرگان مرتبط می سازد:

به  روز خجسته ســر مهر ماه

به  سر  بر نهاد آن کیانی کلاه

 

بـفـرمـود  تا  آتش  افـروخـتـنـد

همه  عنبر  و  زعفران سوختند

 

پـرسـتـیـدن مهرگان دیـن اوسـت

تن آسانی  و خوردن آیین اوست

 

اسدی توسی نیز در «گرشاسب نامه» تقریبا به همین صورت می آورد :

فــریـدون  فــرخ  بـه  گـرز  نـبـرد

ز  ضـحـاک  تـازی  بـرآورد  گرد

 

چو در برج شاهین شد از خوشه مهر

نشست  او  به  شاهی  سر ماه مهر

 

پیشینه

هخامنشیان

بزرگان مادی و پارسی در حال مهرورزی به یکدیگر

شواهد موجود نشان می‌دهد که جشن مهرگان در عصر هخامنشی شاید در آغاز سال سرما، یعنی در نخستین روز از ماه مهر برگزار می‌شده است. در گزارش‌های مورخان یونانی و رومی از این جشن با نام «میثْـرَکَـنَـه/ میتراکانا» یاد شده است.

شاید از همین روست که برخی، اهمیت مهرگان را در دوره باستان بیشتر از نوروز می دانند.

 

اشکانیان

به نظر می رسد این جشن در دوران اشکانیان به همان صورت قبلی ادامه یافت. برخی از پژوهشگران معتقدند بسیاری از جشن ها و عید های غربیان با مهرپرستی و جشن مهرگان ارتباط پیدا می کند و ریشه این موضوع را در این دوره می یابند چرا که در این دوران، رفته رفته رومیان با این گونه آیین ها آشنا شدند. شاید کم کم همین موارد به آیین مسیحیت راه پیدا کردند و بسیاری از عید ها و جشن های نوین بوجود آمدند.

 

ساسانیان

به احتمال قوی در دوران ساسانی با اصلاحات گاهشماری و اصولی شدن زمان برگزاری جشن ها، مهرگان در مهر روز (روز شانزدهم) مهرماه قرار گرفت.

برخی معتقدند به دلیل آنکه در گاهشماری باستان شش ماه اول سال بر خلاف گاهشماری امروزی که ٣١ روزه هستند، ٣٠ روزه بودند باید این جشن را در دهم مهر ماه برگزار کرد.

اما نباید اصلاحات ارزشمند دانشمندان را نادیده گرفت.

 

بعد از اسلام

شعر های شعرای بعد از اسلام به روشنی نشان می دهد که جشن مهرگان با احترام ویژه ای در این دوران رواج داشته است .

 

روز مهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان / مهر بیفزا ای نگار ماه چهر مهربان

(مسعود سعد سلمان)

 

شاد باشید که جشن مهرگان آمد / بانگ و آوایِ دَرایِ کاروان آمد

(منوچهری دامغانی)

 

گاه آن آمد که باد مهرگان لشگر کشد / دست او پیراهن اشجار از سر بر کشد

(دقیقی)

 

مهرگان آمد گرفته فالش از نیکی مثال / نیک روز و نیک جشن و نیک وقت و نیک فال

(عنصری)

 

نـوروز بـه از مـهـرگـان، گـرچـه / هـــر دو زمـــانــنــد، اعــتــدالــــی

(ناصر خسرو)

 

مهرگان امروز

امروز در بسیاری از روستا های کشورمان این جشن برگزار می شود و هم میهنان زرتشتی هم این روز را بسیار گرامی می دارند.

معمولا این جشن با آیین هایی مانند خانه تکانی، سفره مهرگان، موسیقی های شاد و ... همراه است.

اما شوربختانه این جشن به هیچ وجه شکوه پیشین خود را قرار ندارد.


بن مایه ها و یاری نامه ها:

فریدون جنیدی. زروان. چاپ اول، تهران: بنیاد نیشابور، ١٣۵٨

عبدالعظیم رضایی. اصل و نسب و دین های ایرانیان باستان. چاپ ششم، تهران: دُر، ۱۳۸۱، ISBN 964-6786-14-6.

آریابوم - بهزاد فرهانیه

با سپاس از ویکی پدیای فارسی 

 

تاریخ انتشار نخستین: ۱۵مهر ۱۳۹۰         تاریخ آخرین به روز رسانی: ۱۴ مهر ۱۳۹۱

دیگر جشن های باستانی پاییز:

جشن مهرگان - ١۶ مهر

جشن آبانگان - ١٠ آبان

جشن آذرگان - ٩ آذر

شب چله (یلدا)  - ٣٠ آذر

 

دیگر جشن های باستانی ایران...

 

نوشتارهای در پیوند :

سال روز پیروزی کاوه و فریدون بر ضحاک 

نام روز های ماه و روز های هفته در ایران باستان

چرا تاریخ های متفاوت برای گرامی داشت جشن های ایرانی وجود دارد؟!


comment نظرات ( )
واپسین به روز رسانی

نوشتارهای ما را می دزدند و هیچ مرجعی پاسخ گو نیست

دزدهای فضای مجازی

کانال رسمی خردگان