بررسی همسر کوروش بزرگ

در این نوشتار اشاراتی که در منابع مهمی مانند «رویداد نامه نبونید کوروش»، «کتیبه بیستون»، «تاریخ هرودوت»، «کوروش نامه گزنفون» و «خلاصه فوتیوس از گفته های کتزیاس» درباره همسر یا همسران کوروش شده است را بررسی می کنیم.

می توان گفت، منابع هیچ اشتراک دقیقی درباره همسر کوروش ندارند. هر کدام، اشخاص متفاوتی را به عنوان همسر کوروش معرفی می کنند. مشخص نیست دقیقا همسر وی چه کسی بوده است، نامش چه بوده است، فرزند چه کسی بوده است و... اما همانندی هایی میان آن ها وجود دارد برای مثال در گفته بیشتر آن ها صحبت از همسر دیگری جز یک همسر نیست و برخی از آن ها به دوره سوگواری برای همسر کوروش اشاره می کنند.

اکنون به بررسی منابع می پردازیم.

 

رویداد نامه نبونید-کوروش

در میان آثار باستانی یافت شده؛ لوح نسبتاً کوچکی که به «رویدادنامه نبونید-کوروش» مشهور است؛ درباره درگذشت همسر شاه سخن به میان می آورد:

...همسر شاه در گذشت. از بیست و هفتم ماه Addaru تا سوم ماه Nisannu ، دوره سوگواری در اَکَد بود...

رویداد نامه نبونید کوروش، ستون ۳، بند ۲۳

 

این رویدادنامه پیش از این به فتح بدون جنگ بابل توسط کوروش و دستگیر شدن نبونید(شاه پیشین بابل) اشاره کرده بود. (ستون ۳، بند ۱۵ و ۱۶) پس طبیعتاً این موضوع درباره همسر کوروش است. در ادامه خواهیم دید که چنین موردی را هرودوت هم بیان می کند.

 

هرودوت

گفته هرودوت (مورخ یونانی) درباره همسران کوروش کمی مبهم است. در کتاب تاریخ هرودوت بخش ویژه ای به این موضوع اختصاص ندارد و موارد جسته و گریخته بیان می شود. در بسیاری از این موارد خود هرودوت اظهار می دارد که به مواردی که شنیده اطمینان ندارد و آنها را نقد می کند.

هرودوت نام همسر کوروش را کاساندان می نویسد و مشخص ترین موردی که هرودوت در این باره می گوید، اینچنین است:

مادر کمبوجیه کاساندان دختر فرناسپ بود که پیش از کوروش درگذشته و کوروش آیین سوگواری بزرگی برایش برپا و در سراسر شاهنشاهی سوگ همگانی اعلام کرده بود.

تاریخ هرودوت، کتاب ۲، بند ۱

همانطور که مشاهده می کنید این گفته هرودوت هماهنگی نسبی با رویدادنامه نبونید-کوروش دارد. اما در رویداد نامه نبونید-کوروش نامی از همسر کوروش نیامده است و چنین مراسم سوگواری برای هر کدام از اشخاص دیگری که در منابع دیگر به عنوان  همسر کوروش معرفی شدند؛ می تواند صادق باشد.

 

اما هرودوت در جای دیگر می گوید:

مصریان کمبوجیه را هم میهن خود و پسر همین دختر یعنی آپری یس می دانند و می گویند خواستگار این دختر از آماسیس، کوروش بوده است و نه کمبوجیه. اما این ادعا کاملا بی پایه است...

تاریخ هرودوت، کتاب ۳، بند ۲

 

البته هرودوت قبل از این اعلام می کند که کمبوجیه پسر کوروش، خواستگار یک زن مصری به نام «نی تتیس» بوده که دختر آماسیس فرعون مصر بوده است.

در جای دیگر هرودوت می گوید:

البته روایت دیگری نیز شنیده ام که اصلا به آن باورندارم: می گویند بانویی پارسی به دیدار همسران کوروش رفت و هنگامی که چشمش به کودکان درشت و زیبای اطراف کاساندان افتاد لب به ستایش فراوان آنان گشود. آن گاه کاساندان که همسر کوروش بود گفت:« بله، می بینی چه بچه هایی دارم! و آنگاه کوروش به من توجهی ندارد و چشمش همیشه در پی این زن مصری است که تازه گرفته است»

تاریخ هرودوت، کتاب ۳، بند ۳

 

برخی همه ی این روایات را با هم قاطی می کنند و به این نتیجه می رسند که کوروش چند همسر داشته است اما همانطور که مشاهده می کنید خود هرودوت هم به این داستان هایی که به نظر می آید در کوچه و بازار ساخته و پرداخته شده اند؛ باور ندارد. مشخص نیست بالاخره یک زن مصری همسر کوروش بوده است یا خیر! نام این زن مصری چه بوده؟ «نی تتیس» یا « آپری یس»؟ اینطور که معلوم است هرودوت وجود این همسر را رد می کند.

به طور کلی تاریخ هرودوت سرشار از داستان ها و افسانه های دور از منطق است و همین موضوع گاهی اوقات، قابل استناد بودن گفته های این مورخ را زیر سوال می برد. مشاهده می کنید که تقریبا همه گفته های هرودوت در این موضوع با شک و تردید روبروست و مشخص نیست با توجه به تاریخ هرودوت، کوروش چند همسر داشته است! فقط هرودوت به صورت روشن از کاساندان به عنوان همسر کوروش نام می برد.

 

گزنفون

گزنفون، فیلسوف و مورخ یونانی، معتقد است که کوروش با دختر دایی خود ازدواج کرده است. این موضوع با داستان بسیار زیبایی در کتاب کوروش نامه (یا تربیت کوروش) موجود است. دایی کوروش با فراخواندن دخترش به کوروش می گوید:

این همان دختر بچه ای است که هنگامیکه شما یک پسربچه بودید و برای بازدید از ما می آمدید؛ همیشه او را در آغوش میگرفتید. و هرگاه کسی از او می پُرسید که با چه کسی میخواهد زناشویی کند، او همیشه میگفت: « با کوروش».

کوروش نامه گزنفون، دفتر ۸، بخش ۵، بند ۱۹، ترجمه خشایار رخسانی

 

لازم به ذکر است که در کوروش نامه، غیر از این همسر، همسر دیگری برای کوروش معرفی نمی شود.

در این کتاب اشاراتی وجود دارد که به نوعی تک همسر بودن او را تأیید می کند. کوروش هنگامی که به مرگ نزدیک می شود، به درگاه ایزدان اینچنین راز و نیاز می کند:

لابه کنان در می خواهم از درگاهتان که نیز بنوازید فرزندان مرا، و همسر مرا، و سرزمین پدران مرا، و روا ببینید مرا مرگ چنان باشد که زندگی بوده است

کوروش نامه گزنفون، دفتر ۸، بخش ۷، بند ۳، ترجمه ابوالحسن تهامی

 (از آنجایی که گزنفون یک یونانی بوده و کتاب هم به زبان یونانی و برای مخاطب یونانی نوشته شده است لفظ ایزدان و زئوس در کوروش نامه گزنفون زیاد دیده می شود)

 

همچنین در این منبع به یکی بودن مادر فرزندان کوروش اشاره می شود. آنجا که کوروش در توصیه های پایانی، فرزندانش را به دوستی با یکدیگر اندرز می دهد:

چه کس بیش از برادر درخور دوستی، که با شمای اش یک پدر و یک مادر است.

کوروش نامه گزنفون، دفتر ۸، بخش ۷، بند ۱۴، ترجمه ابوالحسن تهامی

در کتیبه بیستون هم به یکی بودن مادر و پدر دو فرزند کوروش اشاره می شود.

 

کتیبه بیستون

در کتیبه بیستون اشاره ای غیر مستقیم به همسر کوروش وجود دارد. در این کتیبه بیان می‌شود که کمبوجیه و بردیا فرزندان کوروش، از یک مادر هستند:

کمبوجیه نامی، پسر کوروش از تخمه ی ما، او پیشتر در اینجا شاه بود، آن کمبوجیه را برادری بردیا نام بود؛ از یک مادر و یک پدر با کمبوجیه ...

کتیبه بیستون، ستون نخست، بند ۱۰

 

کتزیاس

کتزیاس دیگر مورخ یونانی، از ازدواج کوروش با آمی تیس دختر آستیاگ(واپسین پادشاه ماد) سخن به میان می آورد:

کوروش(دختر) آستیاگ، آمی تیس را نخست با احترامی شایسته ی یک مادر پذیرا شد، سپس (او) به همسری کوروش برگزیده شد.

خلاصه فوتیوس از تاریخ کتزیاس، کتاب ۲، بند ۵

 

کتزیاس در بند های قبل اظهار می دارد که کوروش نسبت خانوادگی با آستیاگ نداشته است.

خلاصه فوتیوس از تاریخ کتزیاس، کتاب ۲، بند ۱

 

لازم به ذکر است که در روایاتی که از کتزیاس به جا مانده است، اثری از همسر دیگری به جز آمی تیس نمی بینیم.

 

آیا کوروش با خاله اش ازدواج کرده است؟!

بیشتر کسانی که ادعا می کنند کوروش با خاله اش ازدواج کرده است؛ به گفته های کتزیاس استناد می کنند.

داستان آنجاست که هرودوت و گزنفون، «آستیاگ» پادشاه ماد را پدر بزرگ کوروش می دانند. اگر این موضوع را بپذیریم دختر آستیاگ می شود خاله ی کوروش. اما همانطور که اشاره شد کتزیاس دیگر مورخ یونانی می گوید که کوروش هیچ نسبت خانوادگی با آستیاگ نداشته است و فقط همین مورخ است که از ازدواج کوروش با دختر آستیاگ سخن به میان می آورد.

پیش از این بیان شد که هرودوت کاساندان دختر فرناسپ و گزنفون دختر دایی کوروش را به عنوان همسر وی معرفی می کنند. کتزیاس هم که دختر آستیاگ را به عنوان همسر کوروش معرفی می کند؛ اظهار می دارد که کوروش و آستیاگ نسبت خانوادگی نداشته اند. به نظر می رسد قضیه ازدواج کوروش با خاله اش نادرست است چرا که در هیچ منبعی چنین چیزی نمی توان یافت.

 

نتیجه گیری

به هر حال باید بپذیریم هیچ آگاهی دقیقی از همسر و یا همسران کوروش در دسترس نیست. فقط می توان با توجه به گفته مورخان اظهار داشت که در موضوع «تک همسر بودن» کوروش، اشتراک نسبی وجود دارد.

بن مایه ها:

The Nabonidus Chronicle

هرودوت. مترجم: مرتضی ثاقب فر. تاریخ هرودوت. چاپ نخست. تهران: انتشارات اساطیر، ١٣٨٩ 

گزنفون. مترجم: ابوالحسن تهامی. بر اساس ترجمه انگلیسی Henry Graham Dakyns). زندگی کوروش (کوروش نامه Cyropedia). چاپ دوم. تهران: انتشارات نگاه، ١٣٨٩ 

گزنفون(سنفون). مترجم: خشایار رخسانی. زندگی نامه کوروش بزرگ (کوروش نامه Cyropedia). انجمن پژوهشی ایرانشهر

کتیبه بیستون، نگارش دایوش اکبر زاده، با همکاری آرزو یحیی نژاد. چاپ نخست. تهران: نقش هستی، ۱۳۸۴

فوتیوس. مترجم: کامیاب خلیلی. خلاصه تاریخ کتزیاس از کوروش تا اردشیر(معروف به خلاصه فوتیوس). چاپ نخست. تهران: انتشارات کارنگ، ١٣٨٠

درباره کوروش بزرگ بخوانید:

فرتور هایی (عکس هایی) از کوروش بزرگ

کوروش بزرگ در شاهنامه فردوسی

کوروش بزرگ در نگاهی کوتاه

گفته هایی از کوروش بزرگ

زاد روز کوروش بزرگ - هفتم آبان یا چهارم شهریور؟!

اندیشه کوروش

ذوالقرنین

/ 7 نظر / 240 بازدید
jinoos

مردها هم مردهای اون زمان واقعا ... ! [نیشخند]

هزاران گنج

هزاران درود بر شما آقامجید گرامی و تاریخ دوست[قلب][گل][گل] سپاس فراوان از مطلب خوبتان [گل] بسیار مفید بود منم بروزم منتظر حضور سبزتان هستم[گل]

آسمون

سلام مجیدخان... اصولن می تونه منطقی باشه که آدمی با اون طرز تفکر پس در زمینه های احساسی هم آدم درست حسابی بوده! حالا همه میگن کوروش تو بخواب که ما بیداریم که تو نبینی که ما چه ها می کنیم!!! [خنده]

سیامک

ای بابا کوروش انقدر بزرگ هست و بوده که این وصله ها بهش نمی چسبه در ضمن باید ظرف زمان رو هم در نظر بگیریم. گرچه از نظر من چنین چیزی بعیده

نیلوفر

نه دروغ محضه تحریف تاریخه یعنی چی با خالش ازدوا.... [وحشتناک] اگه درست فکر کنم شنیدم با دختر شاه چین یا نمیدونم کجا ازدواج کرده..! اطلاعاتم ناقصه حالا! گیر دادینا! [خنده] راستی اگه شد قدمی هم رو چشم بنده ی ناچیز بذارین به وبلاگ من سری بزنین قربون [منتظر]

نیلوفر

مرا ببخش بخاطر اظهار نظر بیجایم. شرمسارم. نگون بختم. سرافکنده ام. دروغ محض خودمم. واسه خودم متاسفم بله کوروش با خالش ازدواج کرد تا رابطش با پدربزرگش و قوم مادها صمیمیتر و نزدیکتر بشه البته این فرضیه من بود. تقریبا همچین اشتباه هم فکر نکرده بودم کوروش بزرگ با دختر شاه هگمتانه ازد.... (البته اونموقع مرسوم بوده) الانم هم اینقد شرمسارم که خیس عرق شدم [شرمنده]

داود

اگر يك ذره هم عرق ايراني بودن داشته باشي حتي به فكرت هم خطور نمي كنه كه بخوايي همچين وصله هايي را به كورش بزرگ بچسبوني!كورش تنها يك همسر داشته اسمش هم كاساندان بوده!اين در رويداد نامه نبونيد(حاكم پيشين بابل)امده كه وي تنها يك زن داشته!2-هرودوت مورخ يوناني هم ازعان داشته كه وي تنها يك زن داشته