جشن تیرگان

در ایران باستان هر روز از ماه نام ویژه ای داشته است و روز سیزدهم هر ماه که برخلاف تصورات امروزی روز فرخنده ای است، تیر روز نام داشته است.

با توجه به آنچه در اوستا گفته شده است این روز، روز گرامی داشت تیر ( تشتر) نگهبان همه ستارگان است.

تشتر یا تیر همیشه در افق دیده نمی شود. تابستان و بخصوص امرداد و شهریور ماه اوقات جلوه ی تشتر است. در تیر ماه یعنی ماهی که به نام تشتر می باشد این ستاره طلوع می کند.

در بحبوحه تابستان که خاک از تشنگی له له می زند، گیاهان سوخته و درختان پژمرده، ستور و مردم چشم به بخشایش ایزدی و باران رحمت می دوزند، تشتر مانند پیک خدایی سر از گریبان افق به در می کند و مژده رحمت می رساند. از این رو تیر را ایزد باران نامیدند و نمادی از رحمت خداوند می دانند.

تمام ایزدانی که در اندیشه و آیین ایرانیان جای داشته اند بیشتر شبیه مفاهیم والای عرفانی و فلسفی می باشند و شاید بعد از اسلام همین مفاهیم نقش اساسی در شکل گیری عرفان ایرانی ایفا کردند.

در فقره ی ۶ و ۳۷ تشتر یشت می گوید:

تیر، چست و چالاک به سوی دریای فراخکرت بشتابد و همانطوری که تیر در هوا از کمان بهترین تیرانداز آریایی إرِخش (Erekhsh) از کوه ائیریوخشوثه (Airyoxshutha) به طرف کوه خوانونت (Khuanvant) پرتاب گردید.

 

آیین برگزاری تیرگان

آذرباد مهراسپندان یا آتروپات مانسپندان (یکی از بزرگترین روحانیان زردشتی دوران ساسانیان بوده و سالهای سال سمت موبدان موبد با او بوده است. از او دو رساله به خط پهلوی بر جای مانده است) درباره تیر روز می گوید : تیر روز، کودک به تیرانداختن و نبرد و سواری آموختن فرست.

 

فریدون جنیدی که اکنون پیرمردی دنیا دیده است در کتاب زروان درباره آیین برگزاری جشن تیرگان این چنین می گوید :

از مراسم دیگر جشن تیرگان در یزد و کرمان این است که یک روز پیش از جشن یعنی ماه روز دختر نا بالغی کوزه ای پر آب می کند و دور مجلس می چرخاند و هر کس چیزی در آن می اندازد. بعد این کوزه را به خانه ای می برند که درخت «مورد» داشته باشد، پارچه سبزی روی کوزه می اندازند و آیینه ای روبروی آن زیر درخت مورد قرار می دهند، آنگاه در تیرگان هرکسی نیتی می کند و بیت شعری می خواند چیزی از کوزه، بیرون می آورد و آنرا با نیت و شعری که خوانده شده تطبیق می دهد، و از آنجا که شعر ها همه نوید بخش است این فال ها هم اکثرا نیک است یکی از این شعر ها را که از پیر زنی به دین شنیدم، این بود :

رخ زیبا، قد رعنا، چش شهلا داری

آنچه خوبان همه دارند، تو تنها داری

در کتاب ارزشمند آثارالباقیه ابوریحان بیرونی، نکات جالبی درباره آیین و رسومات این جشن گفته شده است.

بیرونی ابتدا از تنگنای ایرانیان در یک دوره به خصوص خبر می دهد و بعد از رسمی که به دلیل این تنگنا پیش آمد می گوید:

منوچهر و ایرانیان را در این حصار کار سخت و دشوار شده بود به قسمی که دیگر به آرد کردن گندم و پختن نان نمی رسیدند زیرا طول می کشید و گندم و میوه های کال را که هنوز نرسیده بود می پختند و بدین جهت پختن میوه و گندم در این روز رسم شد...

ترجمه آثار الباقیه عن القرون خالیه ابوریحان بیرونی، ص ۲۴۹

 

بیرونی همچنین از رسم آب بازی در کنار دریای مازندران می گوید. او پس از روایت داستانی از کیخسرو به این رسم اشاره می کند:

رسم اغتسال و شست و شوی، به این آب و دیگر آبهای عیون باقی و پایدار ماند از راه تبرک و اهل آمل در این روز به دریای خزر می روند و همه روز را آب بازی می کنند.

ترجمه آثار الباقیه عن القرون خالیه ابوریحان بیرونی، ص ۲۵۰

 

شاید همین موضوع باعث ایجاد مراسمی به نام آب پاشونک در فرهنگ ایرانی شد. در تیر ماه جشنی به نام جشن آب پاشونک از دوران کهن به یادگار مانده است. برای دانش بیشتر درباره جشن آب پاشونک و افسانه کیخسرو، بنگرید به : جشن آب پاشونک

 

تیرگان و بزرگداشت نویسندگی

ابوریحان بیرونی همچنین به بحث گرامی داشت نویسندگی در این روز اشاره می کند، وی می نویسد:

و سبب دوم آنست که «دهوفذیه» (که معنای آن حفظ دنیا و حراست است و فرمانروایی) در آن و «دهقنه» (که معنای آن عمارت دنیا و زراعت و قسمت آن است) با هم توأم اند که عمران دنیا و قوام عالم بدان ها است و فساد عالم بدان ها اصلاح می پذیرد و کتابت درتلو آن و مقترن به این دو می باشد. اما دهوفذیه از هوشنگ صادر شده و دهقنه را برادر او ویگرد رسم نموده [است.]

نام این روز تیر است که عطارد باشد که ستاره نویسندگان است و در این روز بود که هوشنگ نام برادر خود را بزرگ گردانید و دهقنه رابه او داد و دهقنه و کتابت یک چیز است و این روز را از راه اجلال و اعظام عید گردانیدند ...

ترجمه آثار الباقیه عن القرون خالیه ابوریحان بیرونی، ص ۲۵۰

 

تیرگان و آرش

اما در افسانه ها هم داستانی دلکش نقل شده است که خواندن آن بسیار نیکوست. در اینجا داستان خلاصه شده ای از این موضوع -با توجه به روایات گوناگون- بیان می کنیم.

پس از پیروزی تورانیان، کار نا جوانمردانه ای در نظر گرفته شد؛ قرار بر آن شد که تیر اندازی بیاید تا تیری اندازد، هر جا که آن تیر افتاد مرز بین ایران و توران باشد. مگر یک تیر چه مسافتی را طی می کند؟؟!!

اما بهترین کمانگیر ایران که اکنون پیر شده بود ولی پیرمردی که بار دیگر برای وطنش جوان شد، تمام جانش را در تیرش گذاشت. او رو به مردم کرد و گفت: مرا ببینید که تندرستم اما یقین دارم که با پرتاب این تیر پاره پاره خواهم شد، ولی من خود را فدای شما می کنم.

او بر فراز کوه بلندی رفت و به عشق میهنش تیری را روانه کرد که می گویند هزار فرسنگ فاصله داشت. و پس از آن پیکر پاکش نا پدید شد.

دانش بیشتر درباره آرش: آرش کمانگیر، جانسپار میهن

 

تیرگان کوچک و تیرگان بزرگ

بیرونی همچنین تیرگان کوچک و بزرگ را معرفی می کند:

تیر روز ... تیرگان کوچک است و روز چهاردهم آن که شش روز است،... تیرگان بزرگ تر باشد و در این روز خبر آوردند که تیر به کجا افتاده و در این روز مردم آلات طبخ و تنورها را می شکنند زیرا در این روز بوده که از افراسیاب رهایی یافتند و هر یک به کار خود مشغول شدند.

ترجمه آثار الباقیه عن القرون خالیه ابوریحان بیرونی، ص ۲۴۹ و ۲۵۰

یاری نامه ها :

بیرونی. مترجم: اکبر داناسرشت. ترجمه آثارالباقیه عن القرون الخالیه. تهران: کتابخانه خیام به شرکت مترجم. چاپخانه شرکت طبع کتاب، ١٣٢١

عبدالعظیم رضایی. اصل و نسب و دین های ایرانیان باستان. چاپ ششم، تهران: دُر، ۱۳۸۱، ISBN 964-6786-14-6.

فریدون جنیدی. زروان. چاپ نخست، تهران: بنیاد نیشابور، ١٣۵٨

 

نخستین گستردن: ١٣ تیر ١٣٨٨         واپسین به روز رسانی:  ١٣ تیر ۱۳۹۲

دیگر جشن های باستانی تابستان:

جشن آب پاشونک - ١ تیر

جشن نیلوفر - ۶ تیر

جشن تیرگان - ١٣ تیر

جشن امردادگان - ٧ امرداد

جشن چله تابستان - ١٠ امرداد

جشن جشن خنکی هوا (فغدیه) - ١ شهریور

جشن شهریورگان - ۴ شهریور

خزان جشن - ٨ شهریور

دیگر جشن های باستانی ایران...

 

نوشتارهای در پیوند :

عکس های دوره اساطیری (آرش، کاوه، رستم و...)

نام روز های ماه و روز های هفته در ایران باستان

چرا تاریخ های متفاوت برای گرامی داشت جشن های ایرانی وجود دارد؟!

/ 19 نظر / 211 بازدید
نمایش نظرات قبلی
سوشیانت

درود عزیز دل برادر گل پسر تیرگان سه روز پیش بود عزیزم نه امروز ماه های ما سی روزه است پس ما هر ماه یه روز جلومیم و الان سه ماه از نوروز رد شده و سه روز جلویم برادرم سیزده ماه دینی ما برابر با 10 تیر شمسی تقویم رسمیست امروز که 13 تیر تقویم خیامیست روز مهر ماست نه تیر روز تیر دهم خیامی بود برادر گلم ولی به هر روی ممنون از شادباشت

سوشیانت

ماجرای استوره ای ارش هم در هیچ یک از متون ما ربطی به تیر روز ندارد و ژس از اسلام است که برای حفظ نامش این جیر مسائل بیان شد تیرگان هم مانند 11 جشن دیگر(فروردینگان اردیبهشتگان .. سژندارمذگان)× از جشنهای ماهانس و از هم نام شدن نام روز و ماه و هیچ ربطی به داستان ارش نداره اگر چه بد نیستها خوبه عالیه که یاد ارش به این بهانه زنده نگه داشته میشود اما سند تاریخی نداره

غزال

وای ! از این جشنه خیلی خوشم اومد ... من عاشق شخصیت آرش کمانگیرم ... [دست][دست]

آسمون

درود بر مجید خان... مطلب و عکسهای قشنگی گذاشتین مرسی...[گل] و مرسی که سر زدین و یادآوری کردین این جشن رو ... این روزا وبلاگم یک کمی دستخوش تغییرات بود به جشن ها نپرداختم... لینکهای جشن های تیرماه رو از وبلاگ شما گذاشتم توی وبلاگم... این روز برشما هم خجسته باد...[گل]

shakiba

درود بر شما مجید جان [لبخند] شادباش بابت جشن تیرگان [گل] من دو ساله به مناسبت تیرگان دستبند تیر و باد می بندم به دستم ...چه خوب بود که در مورد این رسم هم می نوشتی...[لبخند] شاد باشی [گل][لبخند]

اهــــورا

درود مجيد گرامي... اين وظيفه منه که به عنوان يک نوازنده در بقاي تاريخ موسيقي ايراني کوشا باشم! +جستار زيبايي درباره جشن تيرگان بود...سپاس فراوان... باز هم منتظرحضور گرمت در تارنگارم هستم...

محسن

دوست عزيز لينك شديد بي زحمت منم لينك كنيد[لبخند]

سروش

درود بر شما با خاطرات اعتماد السلطنه بروزم و منتظر حضور شما[گل]

آرش

در کودکی از تکلیف می ترسیدیم... واکنون از بلاتکلیفی... درود دوست من تندرست و شاد باشی [گل][گل][گل]

اهورا

درود... به روزم با جستاری درباره جشن تیرگان...[گل]